Przestrzeń wyobrażamy sobie jako nieskończoną daną nam wielkość.
Immanuel Kant

Każda rzecz jest niejako w przestrzeni możliwych stanów rzeczy. Przestrzeń tę mogę pomyśleć sobie jako pustą, ale nie mogę sobie pomyśleć przestrzeni bez rzeczy.
Ludwig Wittgenstein

Dla człowieka religijnego przestrzeń nie jest jednorodna, są w niej rozdarcia, pęknięcia: są fragmenty przestrzeni jakościowo różne od innych.
Mircea Eliade

Czasoprzestrzeń nie jest płaska, lecz zakrzywiona lub pofałdowana przez rozłożoną w niej energię i masę.
Stephen Hawking

Cyberprzestrzeń to przestrzeń otwartego komunikowania się za pośrednictwem połączonych komputerów i pamięci informatycznych pracujących na całym świecie.
Pierre Lévy

***
Pytanie o przestrzeń kieruje ku wielości zakresów i znaczeń, ku definicjom z zakresu różnych dziedzin nauki: fizyki, geografii, antropologii, filozofii, psychologii. Przestrzeń od zawsze jest także doświadczeniem sztuki. Rozróżniano sztuki w oparciu o kategorię „przestrzeni” i „czasu” (Lessing). Również koncepcje dotyczące charakteru przestrzeni formułowane w nauce, przede wszystkim w filozofii i w fizyce, wpływały na koncepcje artystyczne. Dość przypomnieć chociażby zależność pomiędzy zdefiniowaniem przestrzeni a „wynalazkiem” perspektywy zbieżnej, czy na zagadnienia związane z kompozycją. Przestrzeń nie tylko dotyczy kształtowania formy artystycznej, wiąże się także z symbolicznym określaniem i wartościowaniem przestrzeni: podziału na centrum i peryferia, znaczenia strony prawej i lewej, góry i dołu (koncepcje religijne i homocentryczne). Osobną kwestią jest zagadnienie doznawania, subiektywnego odczuwania przestrzeni.

Można zaryzykować stwierdzenie, że otwarcie na doznanie przestrzeni było jednym ze składników przełomu awangardowego. Dotychczas bowiem przestrzeń uznawana była za jedynie sferę zewnętrzną, którą za Henri Poincaré moglibyśmy nazwać „względną” lub „wyobrażoną”. Od początku XX przestrzeń staje się składnikiem dzieła (potem także – samym dziełem). Przestrzeń rozumiana jako pole neutralne i nieskończone, bezgraniczne. W sztuce awangardowej, w wyniku „inspiracji” ogólną teorią względności, czasoprzestrzeń stała się problemem „do rozwiązania”. Początkowo jeszcze w ramach tradycyjnych mediów: w malarstwie i rzeźbie. Dla kubizmu istotnym było doświadczenie przestrzeń wielowymiarowej. Najbardziej chyba rewolucyjna w rozumieniu przestrzeni była koncepcja unistyczna. Przestrzeń stała się immanentnym składnikiem dzieła. Katarzyna Kobro pisała: Przestrzeń jest ciągłą i dlatego żadna jej część nie może być wyodrębniona i przeciwstawiona pozostałej części przestrzeni. Dadaiści, surrealiści połączyli doświadczenie przestrzeni z działaniem: realizowali pierwsze obiekty, environment, akcje. Tym samym nastąpiło także przekroczenie tradycyjnej przestrzeni estetycznej.
Neoawangarda „rzuciła” wyzwania kolejnym przestrzeniom. Kontynuowała poszukiwanie nowych mediów, nowych przestrzeni sztuki. Rozwijała awangardowe doświadczenia związane z przestrzenią: environment, happening. W przestrzeń sztuki wprowadza ciało, pojawia się performance, w tym także działania „badające” relację ciała wobec zewnętrzności. Land art proponuje „niewidoczne” ingerencje w przestrzeni. Konceptualizm, sztuka pojęciowa wprowadziły jako medium sztuki refleksję filozoficzną. Równolegle nową przestrzenią sztuki staje się środowisko technologiczne: najpierw film, video, wykorzystywane jako narzędzia dokumentacji działań oraz jako media tworzące nowe środowisko, poszerzające sferę doświadczeń artystycznych.
Dokonuje się również kolejna zmiana jakościowa: sztuka opuszcza przestrzenie instytucjonalne sztuki, „kolonizuje” w codzienność, wchodzi w relację ze sferą publiczną. Ten proces trwa do dziś. Sztuka w przestrzeni publicznej jest wciąż jednym z ważniejszych przejawów aktywności (jeżeli nie aktywizmu) artystycznej. Mimo, iż artysta działając w przestrzeni publicznej często posługuje się strategią „intruza”, to jednak celem aktywności jest budowanie przestrzeni wspólnej i „altruistycznej”. Zaskakujące, jak definicja istoty sztuki publicznej, podana u jej początku przez Vito Acconciego, pozostaje nawal w mocy: Sztuka publiczna wchodzi tylnymi drzwiami, jak obywatel drugiej kategorii. Zamiast jednak narzekać z tego powodu, używa tej marginalnej pozycji do uobecnienia siebie jako głosu marginalnych kultur, jako raportu mniejszości, jako partii opozycyjnej. Istotą sztuki publicznej nie jest bowiem jedynie działanie w przestrzeni publicznej, ale przede wszystkim tworzenie przestrzeni dialogu, które wymaga także kontrowersji, sporu, debaty.

Warto wspomnieć o jeszcze jednym zjawisku związanym z sygnalizowanymi wcześniej poszukiwaniami medialnym. O mieszaniu gatunków artystycznych, tworzeniu wieloelementowych, multimedialnych zdarzeń- spektakli wykorzystujących zarówno: projekcje, recytacje, aranżacje i działania w przestrzeni. Równolegle pojawił się także drugi rodzaj działań wobec mediów - instalacje, przede wszystkim wywodzące się z sztuki wideo. Charakteryzują się wykorzystaniem styku realności i rzeczywistości mediów, tworząc strukturę intermedialną. Są to realizacje oparty na relacyjności tych dwóch układów oraz najczęściej wykorzystujące interakcję odbiorcy.
Sztuka instalacji rozwija się dalej w oparciu o technologię elektroniczną i rzeczywistość wirtualną. Dzięki technologii doświadczenie przestrzeni poszerza się. Znaczny obszar współczesnych instalacji zajmują te, łączące przestrzeń realną z cyberprzestrzenią:
Tym przejściem do przestrzeni, której krzywizny nie wyznaczają już ani rzeczywistość, ani prawda, poprzez zniesienie wszelkich referencyjności,(…) rozpoczyna się zatem epoka symulacji, by posłużyć się słowami Jeana Baudrillarda.
Pierre Lévy charakteryzując cyberprzestrzeń podkreśla jej plastyczność, płynność, przetwarzalność w czasie rzeczywistym, interaktywność, hipertekstualność i wirtualność. Te same cechy odnieść można do sztuki realizowanej w cyberprzestrzeni.

***
Coraz częściej słyszymy o „nowych przestrzeniach sztuki”, „przestrzeniach doświadczeń”, „przestrzeniach fotografii”... Wydaje się jakoby przestrzeń stała się określeniem pojemnym, wieloznacznym, inspirującym i… poetyckim.
Tegoroczne inSPIRACJE „mierzą się ”z przestrzenią. Tematem Festiwalu jest bowiem przestrzeń właśnie. I nic ponad to. Żadnych „dookreśleń”, żadnej wielowymiarowości, płynności, przenikania, nieskończoności… Takie postawienie tematu zakłada oczywiście dużą dozę dowolności i możliwości interpretacji dla artystów biorących udział w projekcie, ale wiążą się z nim również pewne trudność i niebezpieczeństwo….zagubienia w przestrzeni, by przekornie ująć to poetycko.
Wbrew zasugerowanej wątpliwości, zapoznanie się z pracami zgłoszonymi do tegorocznej edycji Festiwalu inSPIRACJE, pozwala wyodrębnić zarysowujące się trzy tendencje, grupy zagadnień związanych z ujmowaniem przestrzeni. Trudno mówić o zwartej typologii, o metodologiczne kryterium, można jednak wprowadzić pewien „roboczy”, porządkujący podział.

Pierwszą grupę stanowią projekty koncentrujące się na działaniach wobec przestrzeni: są wśród nich zarówno te, które dotyczą alternatywnych sposobów jej odzwierciedlania (na uwagę zasługuje tu projekt Marii Wasilewskiej - budowanie iluzorycznych przestrzeni za pomocą analogowych środków), jak i te, które przestrzeń anektują. To przede wszystkim instalacje. Zarówno realizowane w przestrzeni miejskiej, jak projekty Sławomira Brzoski, Katarzyny Majak, Aleksandry Kubiak, jak i w przestrzeni galerii - Malwiny Rzoncy, Wojciecha Pusia, w tym także projekty interaktywne (Jakub Jernajczyk).

Dużą grupę prezentowanych na festiwalu projektów stanowią interdyscyplinarne, hybrydyczne, należące do szerokopojętej kultury wizualnej. To działania i obiekty intermedialne, których przestrzeń jest immanentnym składnikiem obok „tradycyjnych” mediów, jak malarstwo czy fotografia, bądź zaawansowanej technologii elektronicznej. Specyfika takich realizacji ujawnia się w przestrzeni styku dwóch wymiarów - medialnego i czaso – przestrzennego. Drogę przejścia od fotografii do dialogu z przestrzenią, budowania specyficznych intermedialnych struktur ilustruje twórczość Krzysztofa Cichosza (autorską metodą realizowane fotoinstalacje) oraz Stefana Wojneckiego (prace intermedialne wykorzystujące wiedzę z zakresu optyki, realizował już w latach 70.). W przestrzeni między „tradycyjnym” kinem i wideo a środowiskiem multimedialnym sytuuje się projekt Zbigniewa Rybczyńskiego – „kino elektroniczne” i jego „transmedialne” poszukiwania.
Kolejne projekty wykorzystują już przede wszystkim technologię multimedialną, jak vj’ski realizacje Petera Greenaway’a (kolejny, po „kinomalarstwie”, wprowadzony przez niego „nieczysty” gatunek sztuk wizualnych); słynny „Cyfrowy Pawilon Wodnego”, zjawiskowe cyfrowe environment, stworzone przez Carlo Ratti Associatti wspólnie z MIT (niestety „doświadczymy” go tylko poprzez prezentację). Zagadnienie relacji, „przedłużeń” realnej architektury przez wirtualną podejmuje również w swoich projektach Marc Tamschick.
Interesujący przykład przejścia, tym razem w odwrotnym kierunku, bo z cyberprzestrzeni do realności przybliża, zainicjowany przez katalońską grupę Platoniq, „Mobilny system dystrybucji muzyki”, udostępniania plików muzycznych w sieci na zasadzie opensource. Jednak w przeciwieństwie do wielu tego typu rozwiązań nie pozostaje w sieci, ale wkracza do realnej przestrzeni.
Projektem tym niejako naturalnie przechodzimy do kolejnej grupy prezentowanych na festiwalu realizacji. Dotyczą one przestrzeni publicznej, miejskiej, jako przestrzeni znaczącej, budującej konteksty pozaartystyczne: społeczne, historyczne, sprzyjającej dialogowi. To „partyzantka miejska” przybierająca różnorodne formy: począwszy od projektów graffiti (Akroe, polskiej subkultury graffiti), po instalacje i interwencje (projekt Arama Bartholla podejmujący dialog z mapami internetowymi, nawiązujący do Baudrillardowskiej koncepcji symulakrum) lub ich dokumentacje (projekty Keda Olszewskiego i Arka Piętaka).

W ramach tegorocznych inSPIRACJI prezentowane są także dwa projekty kuratorskie, przybliżające określony kontekst dotyczący przestrzeni. „Enter/Escape” Karoliny Jabłońskiej i Anki Leśniak (wybrany spośród 6 zgłoszonych do odbywającego się po raz pierwszy konkursu na projekt kuratorski) podejmuje refleksję nad przestrzenią z perspektywy pozornie „nieprzestrzennej” sztuki jaką jest malarstwo. Wydobywa te propozycje artystyczne, które wskazują drogi „wyjścia” poza dwuwymiarową płaszczyzną obrazu ku doświadczeniu przestrzeni.
Druga festiwalowa wystawa zbiorowa nosi tytuł „Wszystkie kolory są dozwolone pod warunkiem, że nie przeszkadzają w handlu” dotyczy współczesnej kultury koloru, jest refleksją nad przestrzenią koloru.

Pytanie o przestrzeń zadane w polu sztuki wydaje się najwyraźniej ujawniać w opozycjach, w relacji „do”: wolności do ograniczania, zakorzenienia do rozpłynięcia, zarysu do nieskończoności, usuwania do wypełniania. Jednak, by nawiązać to przytoczonej powyżej refleksji Katarzyny Kobro, istotą przestrzeni nie jest graniczenie, ale: nieskończone otwieranie. Dlatego wymienione opozycje mają sugerować raczej, że doświadczenie przestrzeni możliwe jest przy świadomości jej przeciwieństwa.

Nieustannie rozszerzające się możliwości naszego doświadczenia, inspirują do stawiania nowych pytań, także w polu sztuki, o zmieniającą się percepcję przestrzeni. Należy mieć nadzieję, że tegoroczne inSPIRACJE też będą do tego okazją.

Magdalena Wicherkiewicz